Makathon | Groene Kwadrant

De aanleiding voor deze makathon ligt in een urgente en zichtbare ruimtelijke opgave. De gemeente Haarlemmermeer werkt aan de gebiedsontwikkeling van Lisserbroek, waar de komende jaren circa 3600 woningen worden toegevoegd. Daarmee groeit het dorp sterk, en ontstaat tegelijk de noodzaak om een nieuw groengebied te ontwikkelen dat ruimte biedt aan natuur, recreatie, ecologische verbindingen en leefkwaliteit. Het Groene Kwadrant, een gebied van circa 120 hectare ten zuidoosten van de dorpskern, moet daarin een centrale rol gaan spelen, mede als compensatie voor natuur die elders verdwijnt door de woningbouw. Het gebied bestaat nu uit Landgoed De Olmenhorst en omliggende akkerlanden en moet in de toekomst uitgroeien tot een betekenisvol landschap voor huidige en toekomstige bewoners.

De makathon als methodiek binnen Leren in de Metropo(o)lder

De makathon is geen los event, maar onderdeel van een bredere methodiek die Podium voor Architectuur al jaren ontwikkelt: Leren in de Metropo(o)lder (LIDM). Binnen LIDM worden jongeren verbonden aan échte opdrachtgevers en échte ruimtelijke vraagstukken. Het uitgangspunt is dat jongeren niet alleen iets leren óver de omgeving, maar ook leren denken, onderzoeken en ontwerpen vanuit die omgeving. LIDM koppelt ontwerpvragen uit de praktijk aan jongeren, zodat opdrachtgevers, professionals en jongeren wederkerig van elkaar leren.

Binnen deze aanpak is de makathon een compacte, intensieve vorm van ontwerpend leren. Jongeren, ontwerpers, beleidsmakers en begeleiders werken in korte tijd samen aan een concrete opgave. Daarbij staat niet het snelle antwoord centraal, maar het proces van kijken, begrijpen, verbeelden, kiezen en presenteren. Design thinking vormt hierbij een belangrijk vertrekpunt: eerst breed verkennen, dan aanscherpen, keuzes maken, testen en terugkoppelen. Deze manier van werken leert jongeren omgaan met complexiteit, verschillende perspectieven en de vraag hoe ideeën vertaald kunnen worden naar betekenisvolle ruimtelijke voorstellen.

Ontwerpen vanuit de plek

Wat deze makathon bijzonder maakt, is dat het landschap zelf niet alleen onderwerp was, maar ook startpunt van het denken. De dag begon met een toelichting door de landschapsarchitect en de omgevingsmanager op de gebiedsontwikkeling van Lisserbroek, de opgave van het Groene Kwadrant en de wens van de gemeente om jongereninput op te halen voor de nota van uitgangspunten van het schetsontwerp. Daarmee werd meteen duidelijk gemaakt dat de inbreng van jongeren niet symbolisch is, maar bedoeld als inhoudelijke bouwsteen binnen een groter ontwerp- en participatieproces.

Vervolgens trokken de jongeren het gebied in. Tijdens een wandeling over De Olmenhorst en door de nog lege landbouwvelden van het toekomstige Groene Kwadrant ontstond gevoel voor de schaal van het gebied, de openheid van het polderlandschap, de ligging ten opzichte van Lisserbroek en de kwaliteiten die al aanwezig zijn. Juist dat fysieke ervaren van de plek is essentieel binnen de makathonmethodiek: ontwerpen begint niet op papier, maar in de ontmoeting met bodem, lucht, afstand, zichtlijnen, begroeiing, routes en verhalen.

Die wandeling bracht direct veel los. Veel deelnemers bleken De Olmenhorst al goed te kennen. Ze komen er met hun familie om appels te plukken, te wandelen of omdat er ooit een feest of bijeenkomst van bekenden plaatsvond. De boomgaard riep nieuwsgierigheid op: hoeveel appels groeien hier eigenlijk, en wat gebeurt er allemaal met de oogst? Bij de Proeftuin sloeg de verwondering opnieuw toe. Sommige jongeren wilden meteen op ontdekkingstocht en vroegen of ze hier ook nog eens terug mochten komen. Het kleine theeprieeltje langs de moestuinmuur werd vrijwel direct als een iconische plek gezien: intiem, herkenbaar en vol karakter.

Die ervaringen zijn belangrijk, omdat ze laten zien dat de behoefte van jongeren niet alleen bestaat uit losse functies of voorzieningen. Hun beeld van een toekomstig Groene Kwadrant is sterk verweven met herinneringen, rituelen, familie, seizoenen, voedsel, natuur en plekken waar je je ergens toe kunt verhouden. In die zin werd ook de relatie tussen De Olmenhorst en het Groene Kwadrant niet ervaren als een losse koppeling, maar als vanzelfsprekend. Wie het ene bezoekt, wil ook het andere kunnen beleven. Die wederkerigheid tussen bestaand landgoed en nieuw landschap kwam in veel gesprekken vanzelf terug.

Jongerenbehoefte als serieuze input voor de nota van uitgangspunten

Na de wandeling werkten de jongeren in groepen verder aan een circulaire checklist. In die werkvorm konden zij functies toevoegen, activiteiten benoemen, die activiteiten concreet maken en koppelen aan sfeer, materiaal, gevoel en randvoorwaarden. De checklist was nadrukkelijk geen enquête, maar een ontwerptool. Daarmee werd zichtbaar wat jongeren belangrijk vinden, maar ook waarom en onder welke voorwaarden iets voor hen werkt.

Deze aanpak sloot direct aan op de vragen van de gemeente: welke functies moeten in het gebied landen, welke activiteiten horen daarbij, welke sfeer past daarbij, en wat is essentieel als niet alles kan? De checklist hielp om die vragen te beantwoorden zonder jongeren in een beleidsmatige vragenlijst te duwen. In plaats daarvan konden zij spreken vanuit gedrag, herinnering, gevoel en concrete gebruikssituaties.

Wat daarbij opviel, is dat jongeren het Groene Kwadrant niet zagen als één soort landschap, maar als een gebied met verschillende sferen en zones. De levendigheid, ontmoeting en voorzieningen werden vaak dichter bij De Olmenhorst gedacht, terwijl rust, verdwalen, wilde natuur en avontuur juist verder het gebied in werden geplaatst, richting de open polder en de noordelijke delen. Daarmee ontstond bijna vanzelf een ruimtelijke logica: een gebied dat niet overal hetzelfde hoeft te zijn, maar juist sterk wordt door geleidelijke overgangen en verschillende ritmes van gebruik.

Talentontwikkeling, actief burgerschap en stadsmakerschap

Voor Podium voor Architectuur gaat een makathon niet alleen over het ophalen van wensen. Het is ook een manier om jongeren een ander perspectief te geven op hun eigen rol in de samenleving. Binnen LIDM staat de vraag centraal: welke plaats kennen wij jongeren toe als het gaat om inbreng, kennis en behoeften? Jongeren zijn niet alleen toekomstige gebruikers van de ruimte, maar mede-eigenaren van de wereld die nu wordt ontworpen. Dat vraagt om betrokkenheid, actief burgerschap en de ervaring dat jouw blik ertoe doet.

Die lijn loopt direct door naar MAAK PLAATS!, de jongerenmaakbeweging van Podium voor Architectuur en Cpunt. Binnen MAAK PLAATS! krijgen jongeren ruimte om te ontdekken, leren, maken en ontwerpen, niet vóór jongeren maar dóór jongeren. Jongeren worden daar gezien als ervaringsdeskundigen en kennisdragers van deze tijd, en bouwen stap voor stap aan hun eigen positie in cultuur, samenleving en toekomst.

De makathon en MAAK PLAATS! vloeien dan ook inhoudelijk in elkaar over. Dat gebeurt niet alleen methodisch, maar ook letterlijk in de samenstelling van de dag: deelnemers uit de MAAK PLAATS!-community waren aanwezig als coach of begeleider voor de jongere deelnemers. Daarmee ontstaat een belangrijk beeld van talentontwikkeling: jongeren groeien niet alleen in hun eigen proces, maar kunnen ook doorgroeien naar rollen als begeleider, rolmodel of mede-maker. Binnen de bredere visie van Podium voor Architectuur is dat cruciaal: talent is niet iets statisch, maar iets dat zich ontwikkelt in relatie tot context, vertrouwen, verantwoordelijkheid en gemeenschap. MAAK PLAATS! positioneert jongeren als actieve burgers die bouwen aan hun toekomst; de makathon laat zien hoe dat er in de praktijk uit kan zien binnen een concrete ruimtelijke opgave.

Wat jongeren inhoudelijk teruggaven

De inhoudelijke opbrengst van de makathon was rijk en gelaagd. Uit de circulaire checklist kwam een duidelijke voorkeur naar voren voor een landschap dat natuurlijk, gevarieerd, avontuurlijk en sociaal bruikbaar is. Jongeren noemden veel bloemen, bloesembomen, bossige paden, voedselbosachtige elementen, vogelplekken, natuurlijke speelvormen, reliëf en hoogteverschillen, water, kampvuurplekken, amfitheaterachtige ontmoetingsplekken en sportvoorzieningen die laagdrempelig te gebruiken zijn. Ook praktische dingen kwamen terug: toiletten, drinkwater, goede paden, veilige verlichting, afvalscheiding, hondenzones en overdekte fietsenstallingen.

Opvallend was hoe vaak jongeren natuur koppelden aan samen doen. Veel jongens spraken uitgebreid over vissen: iets wat zij met hun vader, broer of vrienden doen. Voor hen is vissen niet alleen een hobby, maar een manier om de natuur te leren kennen, te ontspannen en tegelijk ergens op gericht te zijn. Hoewel tijdens de introductie al werd benoemd dat diep water niet vanzelfsprekend mogelijk is in het gebied, gingen sommigen toch schetsen maken voor verhoogde dijken en wateropvang, om een vorm van viservaring mogelijk te maken. Dat type reactie zegt veel: jongeren nemen beperkingen niet passief aan, maar proberen vanuit hun behoefte toch naar ruimtelijke mogelijkheden te zoeken.

Een andere opvallende uitkomst was de sterke behoefte aan plekken om samen te zijn zonder direct gecontroleerd of geprogrammeerd te worden. Dat kwam terug in ideeën voor een amfitheater, hangplekken, een kampvuurkuil, een overdekte zitplek en open velden waar je kunt blijven hangen. Maar misschien het meest betekenisvolle en uitgesproken idee was de wens voor een klooituin.

De klooituin: ruimte om jezelf te zijn

De klooituin kwam naar voren als een van de meest sprekende en veelzeggende uitkomsten van de dag. Jongeren beschreven dit als een plek waar je buiten in de natuur mag bouwen, uitproberen, vies worden, rommelen, maken en jezelf zijn — zonder dat alles meteen netjes, af, veilig dichtgetimmerd of beoordelend hoeft te zijn. Niet een speelplek voor kleine kinderen, maar een vrije buitenruimte waarin je mag experimenteren.

Wat deze wens zo sterk maakt, is dat jongeren hem niet als ‘leuk extraatje’ benoemden, maar als iets wat zij echt missen. Ze gaven aan dat ze zo’n plek thuis of op school nauwelijks hebben: een plek waar je niet direct in regels, prestaties of verwachtingen terechtkomt, maar waar wel veiligheid en vertrouwen aanwezig zijn. Juist daarin raakt de klooituin aan meerdere grotere thema’s tegelijk: talentontwikkeling, natuurbeleving, gemeenschapsvorming, mentale ruimte en eigenaarschap.

De klooituin laat zien dat jongeren niet alleen behoefte hebben aan voorzieningen om te consumeren, maar ook aan plekken waar ze mede-maker kunnen zijn. Dat is misschien wel een van de belangrijkste lessen van de makathon: > jongeren willen niet alleen een landschap gebruiken, maar er ook iets in kunnen doen, toevoegen en uitvinden.

Een dag door het Groene Kwadrant

Aan het einde van de dag vertaalden de groepjes hun prioriteiten naar een verhaalvorm: hoe ziet een dag in het Groene Kwadrant eruit als het gebied gerealiseerd is? Die presentaties maakten de verzamelde wensen concreet en voorstelbaar. Routes begonnen vaak bij een entreepunt aan de IJweg, liepen langs De Olmenhorst en vervolgden zich door een gebied met afwisseling tussen voedselbos, speelzones, open velden, sportplekken, water, uitzichtpunten en rustige natuur. Onderweg werd gegeten, gesport, gespeeld, gekeken, ontdekt en gerust. Een zomerse avond kon eindigen met foodtrucks, een kampvuurplek of een zonsondergang bij een uitkijktoren.

Juist in die dagverhalen werd zichtbaar dat jongeren niet denken in losse objecten, maar in ervaringen over tijd. Ze ontwerpen geen lijst met elementen, maar een ritme van aankomen, verblijven, bewegen, ontmoeten, vertragen en afsluiten. Dat maakt hun input ook waardevol voor het schetsontwerp: het laat niet alleen zien wat er in het gebied zou moeten komen, maar vooral hoe het gebied moet werken.

Van project naar proces

De makathon Groene Kwadrant laat zien wat er gebeurt wanneer jongeren niet pas aan het eind van een planproces worden bevraagd, maar vanaf het begin als serieuze gesprekspartner worden meegenomen. Hun bijdragen gaan verder dan voorkeuren alleen. Ze brengen herinnering, gebruik, emotie, verbeelding, ruimtelijk inzicht en maatschappelijke signalen samen.

Voor Podium voor Architectuur is dat precies de waarde van deze werkwijze. Binnen Leren in de Metropo(o)lder en MAAK PLAATS! bouwen we niet aan losse projecten, maar aan een cultuur waarin jongeren leren dat hun omgeving maakbaar, bespreekbaar en beïnvloedbaar is. Dat is talentontwikkeling. Dat is actief burgerschap. En dat is ook een vorm van stadsmakerschap of, in dit geval, landschapsmakerschap: leren dat je onderdeel bent van de toekomst van je eigen leefomgeving.

De makathon heeft daarmee niet alleen input opgeleverd voor de nota van uitgangspunten van het Groene Kwadrant, maar ook iets anders zichtbaar gemaakt: > dat jongeren, wanneer je hen serieus neemt, met opmerkelijk precieze, gevoelige en bruikbare inzichten komen over wat een plek nodig heeft om echt betekenis te krijgen.

Makathon | Groene Kwadrant